در جايى گفته مىشود كه افروختگى و پختگى در آن منظور باشد « ( و مسلما اين موضوع پس از تجربه كافى به انسان دست مىدهد ، و به هر حال گرچه ابزار شناخت منحصر به اين دو ، يا اين سه ، نيست ) ولى مسلما مهمترين ابزار همينها است . زيرا علم انسان يا از طريق « تجربه » حاصل مىشود يا « استدلالات عقلى » اما تجربه بدون استفاده از چشم و گوش امكان ندارد ، و اما استدلالات عقلى از طريق فؤاد يعنى عقل صورت مىگيرد . 3 - تا شكر او را بجاى آوريد ( * ( لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) * ) . از آنجا كه نعمت ابزار شناخت برترين نعمتى است كه به انسان داده شده است ، چرا كه نه تنها با چشم و گوش ، آثار خدا را در پهنه هستى مىنگرد و سخنان رهبران الهى را مىشنود و با دل درك و تجزيه و تحليل مىكند ، بلكه در زندگى مادى او نيز هر گونه پيشرفت و ترقى و تكامل مرهون اين سه وسيله است ، لذا بلافاصله بعد از آن با جمله « * ( لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) * » اهميت اين سه موضوع را يادآور مىشود ، يعنى اين وسائل را به شما داد تا عالم و آگاه شويد و سپس شكر اينهمه آگاهى و علم و دانش كه بزرگترين امتياز شما از حيوانات است بجاى آوريد ، و بدون شك هيچ انسانى قادر بر اداى شكر اين سه نعمت بزرگ نيست جز اينكه عذر تقصير به درگاه خدا آورد ! . در آيه بعد اسرار عظمت خدا را در پهنه هستى هم چنان ادامه مىدهد و مىگويد : « آيا آنها به پرندگانى كه بر فراز آسمان حركت دارند نظر نيفكندند » ؟ ( * ( أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ) * ) . « جو » در لغت به معنى « هوا » است ( آن چنان كه راغب در مفردات مىگويد ) و يا قسمتى از هوا كه از زمين دور است ( آن چنان كه در تفسير